“CỒNG CHIÊNG TÂY NGUYÊN – THANH ÂM TỪ ĐẠI NGÀN”: HÀNH TRÌNH CỦA DI SẢN GIỮA LÒNG ĐẤT MỎ

Từ ngày 28/5 đến ngày 28/6/2026, Bảo tàng - Thư viện tỉnh Quảng Ninh phối hợp cùng Bảo tàng Đắk Lắk tổ chức trưng bày chuyên đề “Cồng chiêng Tây Nguyên – Thanh âm từ Đại ngàn”. Không chỉ là hoạt động văn hóa hướng tới kỷ niệm 01 năm triển khai, vận hành chính quyền địa phương hai cấp, triển lãm còn là dịp để công chúng vùng Đông Bắc tiếp cận gần hơn với một trong những di sản văn hóa đặc sắc nhất của Việt Nam : nơi thanh âm đại ngàn được gìn giữ như một phần linh hồn của cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên.

Giữa nhịp sống hiện đại hôm nay, tiếng cồng chiêng vẫn vang lên trong các buôn làng như một sợi dây kết nối con người với cội nguồn văn hóa. Với đồng bào Tây Nguyên, cồng chiêng không đơn thuần là nhạc cụ mà còn là vật linh thiêng, là phương tiện giao tiếp với thần linh, với tổ tiên và với cộng đồng. Từ lễ đặt tên cho trẻ nhỏ, lễ trưởng thành, cưới hỏi cho tới lễ mừng lúa mới hay lễ bỏ mả, âm thanh cồng chiêng luôn hiện diện như một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của cư dân nơi đại ngàn.

Không gian văn hóa cồng chiêng trải rộng khắp các tỉnh Tây Nguyên, gắn bó mật thiết với đời sống của 17 dân tộc thiểu số thuộc nhóm ngôn ngữ Nam Á (Austro-Asian) và Nam Đảo (Austronesian). Mỗi dân tộc lại mang một sắc thái diễn tấu riêng, tạo nên sự đa dạng độc đáo. Nếu chiêng Bana mang âm hưởng trầm hùng, chiêng Arap của người Giarai ngân vang sâu lắng thì dàn chiêng Knah của người Êđê lại dữ dội và mãnh liệt như chính nhịp sống của núi rừng Tây Nguyên.

Đặc biệt trong quan niệm của nhiều cộng đồng bản địa, mỗi bộ chiêng không chỉ là tài sản quý giá mà còn được xem như một “thành viên” của gia đình và buôn làng. Với người Êđê, từng chiếc chiêng trong dàn chiêng Knah đều được gọi theo vai vế gia đình như người ông, người mẹ, người cha hay người con út. Bởi vậy, nếu một chiếc chiêng bị lạc âm, cả dàn chiêng sẽ không thể hòa tấu trọn vẹn, cũng giống như sự gắn bó và sẻ chia giữa các thành viên trong cộng đồng.

Những giá trị đặc biệt ấy đã đưa “Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên” được UNESCO ghi danh là Kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể nhân loại ( năm 2005 ) - Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ( năm 2008 ). Đây không chỉ là sự khẳng định giá trị của di sản trong đời sống cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên mà còn cho thấy sức sống bền bỉ của văn hóa truyền thống Việt Nam trong dòng chảy văn hóa nhân loại.

Thông qua triển lãm lần này, công chúng Quảng Ninh sẽ có cơ hội tiếp cận các hình ảnh tư liệu, hiện vật, nhạc cụ truyền thống và phim tư liệu quý về văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên. Đặc biệt, nhiều hình ảnh được thực hiện từ những năm 1930 - 1960 trong các chuyến nghiên cứu thực địa của các học giả người Pháp như Georges Condominas, Jacques Dournes hay Jean Boulbet đã tái hiện chân thực đời sống văn hóa của các cộng đồng Mnông, Giarai, Mạ… trong không gian nguyên bản của đại ngàn nhiều thập niên trước.

Không gian trưng bày được xây dựng với sự kết hợp giữa hình ảnh, hiện vật và trình chiếu phim tư liệu, đưa người xem đi qua hành trình từ cồng chiêng truyền thống đến đời sống đương đại của di sản. Bên cạnh các bộ chiêng của người Êđê, Gia Rai, Xơ Đăng….triển lãm còn giới thiệu nhiều nhạc cụ dân gian độc đáo cùng trang phục truyền thống của các dân tộc Tây Nguyên. Các tư liệu, hình ảnh về nghi lễ, lễ hội cộng đồng và hoạt động diễn tấu cồng chiêng góp phần tái hiện sinh động không gian văn hóa đặc trưng của đại ngàn.

Điểm nhấn của triển lãm còn nằm ở sự kết hợp giữa trưng bày tĩnh với các hoạt động trải nghiệm di sản. Trong thời gian diễn ra chuyên đề, đoàn nghệ nhân đến từ Đắk Lắk sẽ trực tiếp trình diễn nhạc cụ dân tộc, múa hát và thực hành không gian văn hóa cồng chiêng, mang đến cho công chúng những trải nghiệm chân thực về đời sống văn hóa Tây Nguyên. Qua đó, triển lãm không chỉ giới thiệu một di sản đã được thế giới ghi nhận mà còn góp phần lan tỏa ý thức gìn giữ, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống hôm nay.

Đây cũng là hoạt động điểm nhấn mở đầu cho chuỗi sản phẩm văn hóa - du lịch mà Bảo tàng - Thư viện tỉnh Quảng Ninh đang từng bước xây dựng theo định hướng phát triển không gian trải nghiệm văn hóa về đêm. Thông qua việc kết hợp giữa trưng bày, trình diễn nghệ thuật, trải nghiệm di sản và các hoạt động tương tác với công chúng, đơn vị hướng tới những trải nghiệm mới cho người dân và du khách, đồng thời góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế đêm của tỉnh Quảng Ninh.

Việc phối hợp tổ chức trưng bày giữa Bảo tàng Đắk Lắk và Bảo tàng - Thư viện tỉnh Quảng Ninh cũng góp phần tăng cường giao lưu, trao đổi chuyên môn nghiệp vụ giữa các đơn vị bảo tàng, đồng thời quảng bá hình ảnh, văn hóa và con người của hai địa phương. Từ đại ngàn Tây Nguyên đến miền di sản Đông Bắc, những thanh âm cồng chiêng vang lên giữa lòng đất mỏ không chỉ mang theo âm hưởng của núi rừng mà còn mở ra hành trình kết nối các giá trị văn hóa Việt Nam trong dòng chảy đương đại.

Nội dung: Dương Thanh Hương - Hình Ảnh: Cao Thái Duy